Deniz Olcay
Dünya; hammadde kaynaklarının, ticaret yollarının ve ucuz işgücü pazarlarının yeniden paylaşıldığı yapısal bir kriz döneminden geçiyor. Bu emperyalist paylaşım mücadelesinin en kritik ve operasyonel cephesi, teknoloji ve veri üretim alanında açılmıştır. Yapay zekâ, ana akım medyanın lanse ettiği gibi insanlığın ortak refahına hizmet eden tarafsız bir bilimsel olgu değildir. Sermaye birikim rejimine ve devletlerin güvenlik aygıtlarına göbekten bağlı olan bu teknoloji; küresel odakların dünyayı yeniden parsellemek, veri egemenliği kurmak ve askeri-stratejik üstünlük sağlamak için kullandığı merkezi bir araca dönüşmüştür. ABD, Çin ve Avrupa Birliği arasında yoğunlaşan “yapay zekâ savaşları”, salt bir inovasyon yarışı değil, emperyalist blokların algoritmik hegemonya kavgasıdır.
ABD: Silikon vadisi ve Pentagon’un dijital militarizmi
ABD, Soğuk Savaş sonrası elde ettiği teknolojik ve askeri asimetrik üstünlüğü korumak amacıyla yapay zekâyı birincil ulusal güvenlik doktrini haline getirmiştir. Silikon Vadisi’nin devasa risk sermayesiyle desteklenen ticarileşmiş yapısı, Pentagon ve ABD istihbarat aygıtının “Ortak Tüm Alanlarda Komuta ve Kontrol” (JADC2) gibi modern savaş mimarileriyle doğrudan entegre edilmektedir 1.
ABD’nin stratejisinin birinci ayağı, rakiplerinin donanım kapasitesini felç etmektir. Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (BIS) aracılığıyla uygulanan ihracat kontrolleri, NVIDIA (H100, B200 gibi yüksek performanslı Tensor çekirdekli GPU’lar) ve AMD gibi ABD merkezli donanım devlerinin Çin’e doğrudan satışlarını kısıtlamaktadır. Yarı iletken tedarik zincirindeki bu engelleme stratejisi yalnızca ABD şirketleriyle sınırlı kalmamaktadır. Ticari Extreme Ultraviolet (EUV) litografi ekipmanlarının dünyadaki tek üreticisi konumundaki Hollanda menşeli ASML’nin ileri litografi sistemlerinin Çin’e ihracatı, Hollanda hükümetinin ihracat kısıtlamaları ve ABD’nin uyguladığı çok taraflı diplomatik/teknolojik kısıtlamalar üzerinden daraltılmaktadır 2.
İkinci ayak ise teknoloji şirketlerinin açıkça askerileştirilmesidir. Sektörün öncü yapılarından OpenAI, büyük dil modellerinin (LLM) kullanım şartnamesinden askeri ve savaş amaçlı kullanım yasağını sessizce kaldırmış 3 ve Ulusal Güvenlik Ajansı (NSA) ile ABD Siber Komutanlığı eski başkanı Paul Nakasone’yi yönetim kuruluna atamıştır. Benzer şekilde, CIA bağlantılı yatırım kuruluşu In-Q-Tel’in erken dönem yatırım yaptığı şirketlerden biri olan Palantir, veri entegrasyon sistemleriyle askeri alanda kök salmıştır. Palantir, Pentagon’un bilgisayarla görü (computer vision) tabanlı hedef tespit projesi Project Maven kapsamında kullanılan “Maven Smart System” altyapısının önemli yüklenicilerinden biri haline gelmiştir 4. ABD, teknolojiyi küresel müdahalelerinin merkezine yerleştirerek algoritmik militarizmi tahkim etmektedir.
Çin: Devlet yönlendirmeli ekosistem ve küresel güney hamlesi
ABD’nin bu kuşatma stratejisine karşı Çin, devletin yönlendirici kapasitesiyle şekillenen farklı bir sermaye birikim ve teknoloji modeli uygulamaktadır. Çin Devlet Konseyi’nin ilan ettiği planda hedef, 2030 yılına kadar yapay zekâda dünyanın önde gelen inovasyon merkezi haline gelmek ve bu teknolojinin gelişimi, uygulamaları ve endüstrisi bakımından dünya liderleri arasında yer almaktır 5.
Bu süreçte Çin devletinin yönlendirdiği ve düzenlediği ekosistem içinde Baidu, Alibaba ve Tencent (BAT) gibi büyük özel teknoloji şirketleri ana motor işlevi görmektedir. Donanım ambargolarını aşmak için Huawei’nin Ascend 910B gibi yerli yapay zekâ çipleri ve uçtan uca yazılım ekosistemleri devreye sokulmuştur. Çin’in rekabet avantajı, geniş nüfus ve dijitalleşme oranı üzerinden elde edilen devasa veri hacmidir. Bu veri havuzu, bir yandan parçalı ve çok katmanlı kurumsal/yerel kredi değerlendirme sistemleri ve yaygın yüz tanıma ağlarıyla iç dinamikleri denetlemek için kullanılmakta, diğer yandan Kuşak-Yol Projesi (Belt and Road Initiative) aracılığıyla Küresel Güney ülkelerine akıllı şehir ve gözetim altyapıları olarak ihraç edilmektedir 6.
Çin’in modeli, Batı emperyalizmine karşı halklar lehine özgürleştirici bir teknolojik alternatif sunmaz. Bu model, devlet politikalarıyla sıkı sıkıya entegre olmuş büyük teknoloji şirketlerinin pazar payını büyütmeye ve küresel veri mimarisinde ABD tekelini kırarak yeni bir hegemonik alan açmaya odaklanmaktadır.
Avrupa Birliği: Düzenleyici güç ve dijital egemenlik çabası
ABD ve Çin arasındaki sert donanım ve model rekabeti karşısında Avrupa Birliği, kendi teknolojik altyapısını güçlendirmeye ve dijital pazarını korumaya çabalamaktadır. Avrupa, ASML (Hollanda) gibi kritik litografi ekipmanı üreticilerine; Infineon (Almanya) ve STMicroelectronics (İsviçre/Fransa) gibi yarı iletken firmalarına; SAP ve OVHcloud gibi kurumsal yazılım/bulut sağlayıcılarına sahiptir. Ayrıca EuroHPC (Avrupa Yüksek Başarımlı Hesaplama Ortak Girişimi) kapsamında Finlandiya’daki LUMI ve Almanya’daki JUPITER gibi dünyanın en güçlü yapay zekâ odaklı süper bilgisayarları finanse edilmektedir 7. Mistral AI (Fransa) ve Aleph Alpha (Almanya) gibi şirketler de Avrupa’nın bağımsız dil modellerini geliştirmektedir.
Ancak AB, özellikle hiper-ölçekli bulut altyapıları (AWS, Azure, GCP) ve sınır (frontier) yapay zekâ modelleri konusunda ABD sermayesinin gerisindedir. Bazı Avrupa savunma ve istihbarat kurumlarının spesifik projelerde Palantir veya Microsoft gibi ABD menşeli altyapılarla imzaladığı sözleşmeler, bu geriliğin güvenlik alanındaki yansımalarıdır.
AB, bu yapısal dezavantajı aşmak için yasal düzenleme gücünü devreye sokmuştur. Yürürlüğe giren “Yapay Zekâ Yasası” (EU AI Act), risk temelli bir yaklaşımla şeffaflık ve denetim kriterleri getirmektedir 8. Brüksel, kendini etik yapay zekânın küresel kural koyucusu olarak konumlandırmaktadır. Ancak eleştirel bir yaklaşımla değerlendirildiğinde, bu yasal çerçevenin sadece insan haklarını korumakla kalmadığı; aynı zamanda devasa Ar-Ge bütçelerine sahip ABD ve Çin şirketlerinin regülasyonsuz büyümesini yavaşlatarak Avrupa pazarına dönük bir “düzenleyici pazar korumacılığı” işlevi gördüğü söylenebilir.
Savaşın canlı laboratuvarları ve tedarik zincirindeki sömürü
Küresel emperyalist rekabet teknolojik çıktıları askeri alanda “kendini kanıtlaması” için laboratuvar sahalarına ihtiyaç duymaktadır. Gazze operasyonları yapay zekânın sahada uygulanmasının en yıkıcı örneklerini barındırmaktadır.
İsrailli istihbarat kaynaklarına dayanan +972 Magazine araştırmasına göre, İsrail ordusu tarafından kullanılan “Lavender” adlı yapay zekâ hedefleme sistemi, veri analizleri sonucunda yaklaşık 37.000 kişiyi potansiyel insan hedefi olarak işaretlemiştir 9. Hedef belirleme sürecini algoritmik bir hıza kavuşturan bir diğer sistem olan “The Gospel” (Müjde) ise, sahadaki insan operatörlere, binalar ve altyapılara yönelik hedefleme önerileri üretmektedir 10. Google ve Amazon’un İsrail hükümetiyle imzaladığı 1,2 milyar dolarlık “Project Nimbus” sözleşmesi, bu tür veri yoğunluklu askeri ve sivil istihbarat operasyonlarına bulut bilişim altyapısı sağlamaktadır. Bu sistemler, yapay zekânın ölümcül otonomiye giden yolda nasıl bir imha aracına dönüştüğünün somut kanıtlarıdır.
Öte yandan, yapay zekâ sadece yazılımdan ibaret değildir; devasa fiziksel altyapılara ve küresel tedarik zincirlerine dayanır. Yapay zekâ modellerini eğitmek ve çalıştırmak için inşa edilen hiper-ölçekli veri merkezleri; işlemciler, sunucular, enerji depolama ve elektrik şebekesi altyapılarının üretiminde lityum, kobalt ve bakır gibi kritik minerallere muhtaçtır. Bu durum, Afrika ve Latin Amerika’daki maden sömürüsünü ve ekolojik tahribatı doğrudan körüklemektedir. Ek olarak, ChatGPT gibi modellerin zehirli/zararlı içerik üretmesini engellemek için kullanılan İnsan Geri Bildirimiyle Takviyeli Öğrenme (RLHF) süreçlerinde, Kenya gibi ülkelerdeki işçiler saatliği 2 doların altındaki ücretlerle zararlı içerikleri etiketlemek ve model eğitim sürecine güvenlik verisi sağlamak üzere dijital platformlarda sömürülmektedir 11. Yapay zekânın otonom zekâsı, güney yarım kürenin ucuz işgücü ve madenleri üzerinde yükselmektedir.
Algoritmik tahakküme karşı seçenek
ABD, Çin ve AB arasındaki yapay zekâ rekabeti, teknolojinin, kimin sınıf çıkarlarına hizmet edeceği sorusunun yanıtını barındırmaktadır. ABD’nin piyasa güdümlü militarizmi, Çin’in devlet destekli veri pazar inşası veya Avrupa’nın düzenleyici bariyerleri, mevcut kapitalist üretim ilişkilerinin farklı stratejik varyasyonlarıdır.
Yapay zekâ, üretim araçlarının özel mülkiyetine ve emperyalist jeopolitiğe hapsolduğu sürece; küresel gözetimi derinleştiren, savaşları algoritmik hale getiren ve emek sömürüsünü hızlandıran bir araç olmaya devam edecektir yani ortada bu üretim ilişkilerini yıkmak dışında bir seçenek bulunmamaktadır.
Kaynakça
1 Congressional Research Service (ABD): Joint All-Domain Command and Control (JADC2), 2022.
https://sgp.fas.org/crs/natsec/IF11493.pdf
2 U.S. Bureau of Industry and Security (BIS): Implementation of Additional Export Controls: Certain Advanced Computing Items; Supercomputer and Semiconductor End Uses, Ekim 2023.
https://www.bis.doc.gov/index.php/documents/about-bis/newsroom/press-releases/3382-2023-10-17-bis-press-release-acs-and-sme-rules/file
3 The Intercept: OpenAI Quietly Deletes Ban on Using ChatGPT for “Military and Warfare”, Ocak 2024.
OpenAI Quietly Deletes Ban on Using ChatGPT for “Military and Warfare”
4 U.S. Department of Defense: Contracts for May 29, 2024 (Palantir USG Inc. awarded $480M for Maven Smart System), Mayıs 2024.
https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/3790518/
5 State Council of the People’s Republic of China: A Next Generation Artificial Intelligence Development Plan, 2017 (Çeviri: DigiChina / Stanford University).
https://digichina.stanford.edu/work/full-translation-nongovernmental-translation-of-chinas-new-generation-artificial-intelligence-development-plan-2017/
6 Carnegie Endowment for International Peace: The Global Expansion of AI Surveillance, 2019.
https://carnegieendowment.org/research/2019/09/the-global-expansion-of-ai-surveillance
7 European Commission: European High Performance Computing Joint Undertaking (EuroHPC JU) – JUPITER Exascale System, 2023.
https://eurohpc-ju.europa.eu/supercomputers/exascale-supercomputers/jupiter_en
8 European Parliament: EU AI Act: first regulation on artificial intelligence, Haziran 2023 (Güncelleme: 2024).
https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence
9 +972 Magazine: ‘Lavender’: The AI machine directing Israel’s bombing campaign in Gaza, Nisan 2024.
https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/
10 The Guardian: ‘The Gospel’: how Israel uses AI to select bombing targets in Gaza, Kasım 2023.
https://www.theguardian.com/world/2023/nov/30/the-gospel-how-israel-uses-ai-to-select-bombing-targets-in-gaza
11 TIME Magazine: OpenAI Used Kenyan Workers Making Less Than $2 Per Hour to Make ChatGPT Less Toxic, Ocak 2023.
https://time.com/6247678/openai-chatgpt-kenya-workers/
