Cengiz Kılçer
Tiyatro oyunu üzerine yazı yazmanın ne kadar anlamlı olduğu ya da bu çabanın metnin sahnedeki canlılığını ne ölçüde karşılayabildiği her zaman tartışmalı bir konudur. Ancak bu pratik zorluk, metnin sahne dışındaki düşünsel ve tarihsel izdüşümlerini takip etmeye engel değildir.
Haziran 1970… İstanbul’dan İzmit’e uzanan sanayi bölgesinde yüz binlerce işçi sokaklara döküldü. Fabrikalar çalışmayı durdurdu, köprüler kapandı, hükümet sıkıyönetim ilan etmek zorunda kaldı. Türkiye işçi sınıfının o güne dek tanık olmadığı en büyük ayaklanmalardan biri olan 15-16 Haziran olayları, ülkenin toplumsal dokusunu kalıcı biçimde değiştirdi. Peki, bu tarihsel kırılma bir köşk mutfağına nasıl yansıyabilir? Vasıf Öngören, Zengin Mutfağı’nda tam da bu soruyu merkeze aldı ve tiyatro tarihimizin en keskin metinlerinden birini ortaya koydu.
Öngören, Devlet Tiyatrosu’nda dramaturg ve yönetmen olarak çalıştı, ancak asıl kimliğini oyun yazarı olarak inşa etti. Hem biçim hem içerik açısından döneminin ötesine geçen bir kalem olarak öne çıktı. Türkiye’nin siyasi çalkantılarla sarsıldığı 1960’lı ve 70’li yıllarda yazdığı oyunlarla toplumsal gerçekliği sahneye doğrudan taşıdı. Öngören’in tiyatrosu seyirciyi rahatlatmaz, aksine onu huzursuz eder, sorgulamaya iter. Bu etkiyi büyük ölçüde Bertolt Brecht’in epik tiyatro anlayışından aldığı ilhamla kurdu. Ancak bu mirası birebir kopyalamadı, Türkiye’nin özgün toplumsal koşullarına göre yeniden şekillendirdi. İzleyiciyle kurduğu doğrudan ilişki, epizodik anlatı yapısı ve sınıf çelişkilerini didaktik değil dramatik biçimde işlemesi, Brechtçi geleneğin Öngören üzerindeki etkisini açıkça gösterir. Buna karşın sahne dili, karakterlerin konuşma biçimi ve seçtiği mekânlar güçlü bir yerellik taşır. En bilinen oyunlarından biri olan Asiye Nasıl Kurtulur? (1969), kırdan kente göç eden genç bir kadının sömürü düzeni içindeki yolculuğunu anlatarak Türk tiyatrosunun klasikleri arasına girdi. Aynı dönemde yazdığı Zengin Mutfağı (1977) ise daha kapalı bir mekânda geçmesine rağmen sınıfsal meseleleri çok daha sert bir bakışla ele aldı. Öngören, 1984 yılında genç yaşta hayata veda etti. Ardında bıraktığı oyunlar bugün hâlâ sahnelerde yaşamayı sürdürüyor ve her kuşaktan izleyiciyle yeniden buluşuyor.
Oyunu anlamak için önce o iki günü kavramak gerekir. 1960’ların sonunda Türkiye’de işçi sınıfı örgütlenmesini hızlandırdı, DİSK kısa sürede güçlü bir sendikal yapıya dönüştü. Ancak 1970 yılında çıkarılan yasa değişikliği, DİSK’in faaliyet alanını daraltmayı hedefledi. Bunun üzerine İstanbul ve çevre illerde çalışan işçiler fabrikaları terk ederek sokaklara aktı. İki gün süren eylemler sırasında çatışmalar yaşandı, can kayıpları meydana geldi ve devlet sıkıyönetim ilan etti. Yetkililer eylemleri bastırdı, fakat hafızayı susturamadı. 15-16 Haziran olayları, Türkiye işçi sınıfının kolektif belleğine silinmeyecek bir iz bıraktı. Sonraki yıllarda edebiyat, sinema ve tiyatro bu kırılmayı tekrar tekrar ele aldı. Öngören de Zengin Mutfağı ile olayları belgesel bir dille anlatmak yerine, onların bir köşk mutfağında nasıl yankı bulduğunu araştırdı. Tarih arka planda ilerlese de her sahnede nefesini hissettirdi.
Öngören’in Zengin Mutfağı, 15-16 Haziran 1970 işçi olaylarının bir köşk mutfağına düşen etkilerini merkeze alır ve Brechtçi epik tiyatronun Türk sahnesindeki en güçlü örneklerinden biri hâline gelir. Oyun, sınıfsal çatışmaları, karakterlerin gözümüzün önünde geçirdiği dönüşümü ve vicdan ile ideoloji arasındaki gerilimi sahneye taşır. Patron Kerim Bey sahnede hiç görünmez, fakat onun kurduğu düzen mutfağın her köşesini biçimlendirir. Zengin mutfağı, sınıfsal tahakkümün ve sömürünün sessizce yeniden üretildiği simgesel bir merkez olarak oyunun kalbine yerleşir.
Bu tercih rastlantı değildir. Mutfak yalnızca bir hizmet alanı değildir, aynı zamanda maddenin biçim değiştirdiği, “çiğ” olanın “pişmiş” bir değere dönüştüğü simyasal ve felsefi bir mekân olarak işlev görür. Kerim Bey görünmeden etkisini yayar, köpeği için hazırlanan özel bifteklerde, terk edilmiş köşkün odalarından gelen emirlerde ve kırk kişilik ziyafet sofralarının hazırlığında varlığını hissettirir. Sofrada oturanlar mutfağa hiç inmez, buna karşılık mutfakta çalışanlar bütün üretimi üstlenir. Bu görünmezlik, Kerim Bey’in otoritesini daha da korkutucu hâle verir. Öngören, dışarıdaki 15-16 Haziran’ın sert toplumsal gerçeğini mutfağın kapalı atmosferinde Lütfü Usta’nın bilincinde ağır ağır pişirir. İktidarı doğrudan göstermeyi seçmez, onun etkilerini görünür kılar. Böylece mutfak hem üretimin hem de sınıfsal farkındalığın mayalandığı bir alana dönüşür.
Köşkün yirmi küsur yıllık aşçısı Lütfü Usta, yıllarca sessiz kalmayı ve siyasetten uzak durmayı seçti. Ancak olaylar ilerledikçe sessizliğin de ağır bir bedel taşıdığını fark etti. Oyunun başında seyirciye dönerek köşkten ayrılmaya karar verdiğini söyler, bu kararın kolay oluşmadığını açıkça dile getirir. Her şeyin Kerim Bey’in köpekleriyle başladığını anlatırken yaşlandıkça insanın zihninin bir fotoğraf albümüne dönüştüğünü söyler ve bizi 1970 Haziran’ına götürür.
O sabah uyandığında köşkte kimseyi bulamaz. Kerim Bey, hanımefendi ve küçük bey haber vermeden Avrupa’ya gitmiştir. Aynı anda dışarıda tarihî işçi eylemi patlak verir. İstanbul’dan İzmit’e kadar fabrikalar boşalır, yüz binlerce işçi sokaklara akar. Köşkün içine bir anda panik ve belirsizlik hâkim olur. Kız, nişanlısı Selim’i bekler. Türkoloji öğrencisi olan Selim, ailesesinin topraklarını kaybetmiş ve maddi olarak eniştesine bağımlı hâle gelmiştir. Dışarıdaki kaos nedeniyle nişan mutfakta alelacele yapılır. Lütfü Usta radyodan sıkıyönetim haberini duyunca rahatlar, her şeyin kısa sürede eski düzenine döneceğini düşünür. Fakat yaşananların büyüklüğünü ve bunun kendi hayatına etkisini henüz kavrayamaz. Bu kısa rahatlama anı, Lütfü Usta’nın trajedisinin temelini oluşturur. Uzun yıllar boyunca itaati seçen bir insan, ancak en sert gerçekle karşılaşınca gerçekleri görmeye başlar.
Köpekler, Sınıfsal Uçurum ve Karakterlerin Geçmişi
Aradan geçen zamanla birlikte hikâye 1971 yılına ve sonrasına taşınır. Kerim Bey Avrupa’dan dönerken köşke “terbiyeli” bir Alman kurdu getirir. Lütfü Usta’nın iç hesaplaşması da bu noktada derinleşir. Mesaisi bitmesine rağmen “köpek bey” için özel yemekler hazırlamak zorunda kalması onu içten içe kemirir. Bu sırada Kız’ın geçmişi de açığa çıkar. Babası, Lütfü Usta’nın en yakın arkadaşıdır ve deneyimli bir işçi olarak çalışırken bir iş kazasında hayatını kaybetmiştir. Kız, ağabeyi Murat ile birlikte fabrikada çalışmış, sağlığı bozulunca Lütfü Usta onu köşke almış ve öz kızı gibi büyütmüştür. Selim ise hakkı olan mirası almak için eniştesinin yanına gitmiş ama eli boş dönmüştür. Eniştesi borç içinde olduğunu söylemiş ve maddi desteğini tamamen kesmiştir. Selim, nişanlısına bir çiçek bile alamayacak duruma düştüğünü anlatarak öfkesini dışa vurur. Mutfakta küçük beyin her sabah arı sütü içtiği konuşulurken zengin ile yoksul arasındaki uçurum açık biçimde görünür hâle gelir.
Köpek imgesi oyun boyunca hem somut hem simgesel bir işlev üstlenir. Başlangıçta “terbiyeli” olarak tanıtılan hayvan zamanla gerçek yüzünü gösterir. Önce bir adamın üzerine atılır, Lütfü Usta ile Ahmet onu güçlükle durdurur. Daha sonra bir dilenciye saldırır ve çarşaf satan bir kadını hastanelik eder. Halk bayramdan bayrama et bulamazken köpek için özel biftekler hazırlanması, Lütfü Usta’nın onurunu zedeler. Öngören bu imgeyle güçlü bir eleştiri kurar: İktidara yakın duranlar ne kadar vahşi davranırsa davransın, çevreleri onları “terbiyeli” göstermeye devam eder.
Selim: Bir Dönüşümün Anatomisi
Oyunun en çarpıcı karakterlerinden biri Selim’dir. Başlangıçta sempatik ve kırılgan bir genç olarak görünür. Maddi sıkıntılarla mücadele eder, sevdiği kişiye kavuşmak ister ve uğradığı haksızlıklarla baş etmeye çalışır. Ancak dışarıdaki siyasi gerilim köşkün içine sızdıkça Selim’in karakteri dönüşmeye başlar.
Ahmet, Haziran olaylarına katıldığı gerekçesiyle ihbar edilir ve işten çıkarılır. Patronlar 15-16 Haziran’ın hesabını sormaya girişir. Kerim Bey bu “zaferi” kutlamak için kırk kişilik bir ziyafet hazırlanmasını ister. Tam bu sırada radyodan bir duyuru yapılır: Aranan “anarşistlerin”, özellikle Ali Kara’nın yerini bildirenlere ödül verilecektir. Ekonomik baskı altında kalan Selim önce direnir, ancak sonunda polise ihbarda bulunur. Ali Kara operasyon sırasında ölünce Selim ağır bir vicdan azabıyla karşı karşıya kalır. “Sadece yakalanacağını düşündüm” diyerek kendini savunur. Buna rağmen Kerim Bey onu “vatansever bir delikanlı” ilan eder, koruması altına alır ve onun şerefine ziyafet düzenler.
Selim bu yeni rolü hızla benimser. Suçluluk duygusunu bastırır ve ihanetini “vatanı kurtarma” söylemiyle meşrulaştırır. Kerim Bey ona yeni bir görev verir: Fabrikadaki DİSK’li isimleri belirlemek. Selim karakteri, toplumsal hafızada sıkça karşılık bulan kolektif bir korkunun, yani “kuşatılmışlık sendromunun” tipik bir dışavurumunu sergilemektedir. Kız’ın çevrelerini kimin yıkmak istediğine dair sorusuna herhangi bir hedef gözetmeksizin “Herkes” yanıtını vermesi, karakterin tehdit algısının ne denli genel, mutlak ve kökleşmiş olduğunu gözler önüne serer. Selim, iddiasını temellendirmek adına tarihsel travmalara, milliyetçi klişelere ve kolektif ön yargılara sığınarak adeta bir düşman coğrafyası haritası çizer. Yunanlılar ve Bulgarlar üzerinden toprak kayıplarını, Araplar üzerinden Kurtuluş Savaşı’ndaki “arkadan vurulma” anlatısını ve Ruslar üzerinden pan-Türkist esaret kaygılarını güncel tutmaya çalışır. Dahası, tehdidi sadece dışarısıyla sınırlı tutmayıp Acemler ve Aleviler üzerinden kurduğu bağlamla iç unsurları da birer “piyon” veya iç tehdit olarak konumlandırır.
Böylece Selim kendisini bir “iç savaş”ın parçası olarak görmeye başlar. Türkiye’nin komünistlerden Kürtlere, Alevilere ve çeşitli azınlıklara kadar uzanan tehditlerle kuşatıldığını savunur. Yaşadığı bu derin ideolojik saplantı ve kuşatılmışlık hissi, karakterin kişisel hayatını da tamamen ipotek altına alır, öyle ki Kız’la kurduğu evlilik hayalini bile “savaş bitmeden olmaz” diyerek erteler. Zihnindeki bu kurgusal savaşı somut bir gerçekliğe dönüştüren Selim, nihayetinde gece baskınlarına katılır ve işçilere yönelik şiddetin aktif bir parçası hâline gelir. Öngören, Selim’i kolayca şeytanlaştırmaz. Onu baştan kötü biri olarak çizmek yerine, sıradan bir insanın baskı koşulları altında nasıl bir zulüm aracına dönüşebileceğini gösterir. Bu nedenle Selim yalnızca bir karakter değil, aynı zamanda sistemin insanı dönüştürme biçiminin somut örneğidir.
Sınıfsal Saflaşma ve Lütfü Usta’nın Kararı
Zaman ilerledikçe köşkteki köpeklerin sayısı artar, baskı düzeni sertleşir ve sistem kurumsal bir yapıya bürünür. Kız fabrikada çalışmaya başlar, şoför Seyfi ise işini bırakıp sendikaya geçer. Onların boşalttığı alanları Selim’in zihniyetini paylaşan yeni kişiler doldurur. Lütfü Usta sonunda kendisine açıkça şu soruyu sorar: “Ben kime hizmet ediyorum?” Artık dayanamaz. Kendi kendine söz verir: “Ah itoğlu it! Paramparça etti zavallı dilenciyi… Bir gün eğer seni zehirlemezsem, bana da Lütfü Usta demesinler.” Planını dikkatle kurar. Dışarıdan birinin çiğ et atıp kaçtığı izlenimini yaratarak köpeği zehirler. Ardından suçu çingenelere ya da komünistlere yüklemeye çalışır. Ancak Selim olayı “içeriden gelen bir ihanet” olarak yorumlar ve mutfaktaki herkesi kuşkuyla izlemeye başlar. Karakterin zihnindeki dış tehdit algısının zamanla nasıl kaçınılmaz bir “iç düşman” avına dönüştüğü bu sahnede somutlaşır.
Oyunun 1976 yılına uzanan son evresinde, son darbeyi Ahmet’in getirdiği bir gazete fotoğrafı vurur. Fotoğrafta DGM direnişi sırasında bir fabrikanın önünde yaşanan çatışma görünür. Kız ile Selim karşı karşıya gelmiş, Selim adeta Kız’ın gırtlağına sarılmıştır. Lütfü Usta, öz kızı gibi büyüttüğü genç kadını o hâlde görünce yıllarca sürdürdüğü sessizliğin yükünü taşımakta zorlanır. Kendini bu baskı düzenine hizmet etmiş biri olarak görür. Selim ile Kerim Bey’in aynı düzenin temsilcileri olduğunu fark eder. “Bu Selimgiller benim kızımın gırtlağına sarılsınlar, ben de onlara hizmet edeyim… Bu olamaz” diyerek ayrılma kararını kesinleştirir. Artık bu mutfakta kalamaz. Valizini toplar ve seyirciye dönerek sorar: “Ayrılmak mı zor, Kerim Bey’e hizmet etmek mi?” Ardından “Hadi bana eyvallah” diyerek sahneden ayrılır.
Brechtçi Bir Ayna: Epik Tiyatro ve Öngören
Brecht’in epik tiyatrosu, izleyiciyi oyunun içine duygusal olarak çekmek yerine onu eleştirel bir mesafede tutmayı amaçlar. Bu yaklaşım tanıdık sahne kurallarını kırar. Karakterler doğrudan seyirciyle konuşur, zaman sıçramaları yaşanır ve anlatıcı oyuna müdahale eder. Amaç katarsis yaratmak değil, düşünceyi harekete geçirmektir.
Öngören bu araçları Zengin Mutfağı’nda ustalıkla kullanır. Lütfü Usta’nın oyunun başında seyirciye dönerek anlattıkları, izleyiciyi ilk andan itibaren gözlemci konumuna yerleştirir. Seyirci sonucun ne olacağını bilir, fakat olayların nasıl ve neden geliştiğini izlemeye devam eder. Bu yabancılaştırma etkisi, sınıfsal ilişkilerin işleyişini daha soğukkanlı biçimde görmeyi sağlar.
Öngören yalnızca biçimi değil, içeriği de Brechtçi bir anlayışla kurdu. Sınıf çelişkilerini, ideolojik araçlaştırmayı ve bireyin sistem içinde sürüklenişini merkeze aldı. Ancak dili daha yerel, daha sert ve daha gündelik bir tını taşıdı. Karakterler teorik figürler gibi konuşmaz, Türkiye’nin somut emekçi dünyasından çıkıp gelmiş insanlar gibi davranır.
Zengin Mutfağı, gücünü ve derinliğini büyük ölçüde finalinden alır. Kız ve Seyfi sınıf bilincine ulaşarak dışarıdaki mücadeleye katılır. Selim ise sistemin sunduğu ayrıcalıklara hızla uyum sağlar ve zengin mutfağının bir aparatına dönüşür. Lütfü Usta, yıllarca apolitik kalma çabasının boşunalığını ve susmanın ağır bedelini sonunda kabul eder. Oyun, izleyiciyi de aynı hesaplaşmanın parçası hâline getirir. İnsan baskı ve sömürü karşısında ne zaman “yeter” der? Hangi noktada hizmet etmeyi bırakıp vicdanının sesini izler?
Vasıf Öngören bu soruları bilinçli biçimde yanıtsız bırakır. Böylece seyirciyi uzun süre düşünmeye ve kendi konumunu sorgulamaya zorlar. Bu yönüyle Zengin Mutfağı, yalnızca 1970’lerin Türkiye’sini anlatan bir dönem oyunu olmanın ötesine geçer. Sınıfsal ayrışmayı, ideolojik dönüşümü, bireysel vicdanın sınırlarını ve sessizliğin sonuçlarını bugün de canlı bir dille sorgulatmayı sürdürür. Gücünü yitirmeden ayakta kalmasının nedeni de budur: Sorduğu sorular hâlâ yanıt beklemektedir.
